ࡱ> M Kbjbj=="|WWGl 1 1 1 11K211111111#K%K%K%K%K%K%K$L NbIK11111IK?11^K???1$ 11#K?1#K??BV J@J11 PA) 1;KJ JTtK0KWJxXO=XOJ? p|NBLC-nieuws Uitgave ter gelegenheid van de Dag van de Bibliotheekvernieuwing, 10 april 2026 ALMELO Bibliotheek: Almelo Directeur: Jan Krol Aantal inwoners gemeente: 67.000 Aantal leden: 21.390 (31,9% van de bevolking) Aantal vestigingen: 1 centrale vestiging, 2 filialen Visie: bibliotheek heeft ontmoetings- en communicatiefunctie Toekomst: digitale voorzieningen uitbreiden. Samenwerken met Rijksmuseum Twente Relatie met gemeente: partnership Website www.bibliotheekalmelo.nl (onder constructie) Bibliotheek Almelo Verrassende activiteiten Van september tot april organiseert de bibliotheek Almelo een kleine tweehonderd activiteiten; van literaire salon, voorleeswedstrijd en tentoonstelling tot een whiskyproeverij en een informatieavond over de bijzondere bijstand. Daarmee laten we zien dat de bibliotheek een bruisende instelling is, zegt directeur Jan Krol. En dat moet ook, want het imago van een bibliotheek is vaak suffig. Je moet de introverte bibliotheek van vroeger dus ombouwen tot een extraverte organisatie met faciliteiten voor alle burgers, instellingen en maatschappelijke organisaties. De bibliotheek Almelo werkt al sinds eind jaren tachtig aan vernieuwing. In die tijd kwam er een heel scala aan cursussen voor volwassenen, vertelt Krol, en veel van die initiatieven gingen naar de gemeente om geld te vragen, bijvoorbeeld voor een eigen bibliotheekje. De gemeente vroeg de bibliotheek een materialenbank op te bouwen en gaf daar geld voor. Toen is de liefde tussen de gemeente en de bibliotheek ontvlamd en de vernieuwing ingezet. Informatieplein In 1994 opende Almelo een nieuwe centrale bibliotheek. Een mooi, vernieuwend gebouw, waarin de ontmoetings- en communicatiefunctie van de bibliotheek duidelijk is terug te vinden. Krol: We hebben een lezingenzaal met vijfenzeventig stoelen. Het is meer een vestzaktheatertje, met voorleeswedstrijden, literaire salon en kleine cabaret-, toneel en muziekvoorstellingen. Daarnaast hebben we een Informatieplein, een ruimte van driehonderd vierkante meter voor informatieve tentoonstellingen. Dat is wel een heel verschil met de oude bibliotheek, waar we het moesten doen met een plankje aan de muur en een prikbord. Op het Informatieplein komen lokale en regionale onderwerpen aan bod en kunnen maatschappelijke instellingen zich presenteren. Zo was er in januari 2002 een presentatie van de gemeentelijke sociale dienst en haar clintenraad over armoede. Jan Krol: Daaraan was een informatieavond gekoppeld over de mogelijkheden van de bijzondere bijstand. De sociale dienst had mensen uit haar bestand uitgenodigd. Wij boden die mensen een gratis lezerspas voor een half jaar. Een geslaagde vorm van strategische samenwerking voor moeilijk bereikbare doelgroepen. Incidenteel is er een tentoonstelling van beeldende kunst in de bibliotheek, maar het is de bedoeling dat dit vaker gaat gebeuren. Daartoe is een samenwerking opgezet met het Rijksmuseum Twente. Krol: Staatssecretaris Van der Ploeg heeft gezegd dat er meer beeldende kunst moet komen op ongewone locaties. De bibliotheek is zon locatie. Kunst in onze centrale vestiging en in de filialen past dus prachtig in het beleid van OC en W. Het Rijksmuseum Twente zorgt voor de museale invulling. Businessclub De communicatiefunctie van de bibliotheek komt misschien wel het beste tot uitdrukking in het Leescaf. Dit prettige grand-caf is een commercieel stukje bibliotheek, want het is verpacht. Hanja May-Weggen zei destijds dat het openbaar vervoer met een krantje en een croissantje moest worden veraangenaamd. Dat is daar niet helemaal gelukt, maar wij hebben het. In het Leescaf kun je echt alle kranten en weekbladen lezen en je kunt er wat drinken en er ontbijten en lunchen. Bovendien organiseren we in het Leescaf themabijeenkomsten. Zo hebben we nu de serie Publieke Werken. Er is een avond geweest over werken in het openbaar vervoer, maar ook een over publieke seks. Daarvoor hadden we schrijfster/prostituee Metje Blaak uitgenodigd. Zij is voorzitter van De Rode Draad, een landelijke organisatie voor de belangen van (ex-)prostituees. Er was een discussie met het publiek en de avond werd afgesloten met een show van pikante lingerie. Misschien ongewoon voor een bibliotheek, maar wel verrassend. De extra activiteiten kosten de bibliotheek veel geld. De gemeentelijke subsidie is lang niet toereikend, maar gelukkig kent Krol goed de weg in de wereld van fondsen en subsidinten. Bovendien heeft de bibliotheek nu een eigen businessclub. Net als een voetbalclub, maar dan wel een culturele businessclub, zegt Krol. De club heeft veertig leden, die jaarlijks vijfhonderd euro betalen. In ruil daarvoor krijgen zij vrijkaarten voor onze activiteiten, een aantal gratis abonnementen en eens per jaar een speciale culturele avond. De bibliotheek heeft voor de extra activiteiten twee mensen aangetrokken die 28 uur per week bezig zijn met PR en productie en twee mensen voor 32 uur ondersteuning per week. Deze medewerkers worden bekostigd uit een creatieve beleidswijziging. De materialenbank volwasseneneducatie, die in de jaren tachtig de bibliotheek en de gemeente bij elkaar bracht, is inmiddels ondergebracht in de ROCs. Het geld dat daarmee is vrijgekomen, kan nu worden besteed aan de culturele en maatschappelijke activiteiten. Chatten Hoewel de nadruk in Almelo inmiddels op de ontmoetings- en communicatiefunctie lijkt te liggen, loopt de bibliotheek ook voorop met digitalisering. In 1996 waren we de eerste met een digitaal studiehuis, zegt Jan Krol. We zijn inmiddels toe aan onze derde generatie pcs en we willen uitbreiden. Het is de bedoeling dat er een speciale plek voor jongeren komt in de digitale bibliotheek, met acht pcs waar ook op mag worden gechat. Dat willen jongeren nu eenmaal. Daar komt dan ook het Jongeren Informatie Punt, zodat de faciliteiten voor jongeren zijn gebundeld. Maar de digitale bibliotheek heeft natuurlijk in de eerste plaats een informatieve functie. Daarom wordt het budget omgebogen van boeken naar databanken. Krol: Bepaalde informatie is niet eens meer in boekvorm verkrijgbaar. Als je wilt blijven meedoen, moet je als bibliotheek mee in de digitale revolutie. Dus moet je licenties kopen, zodat je publiek van digitale databanken gebruik kan blijven maken. De bibliotheek Almelo blijft haar vernieuwingen concentreren op de centrale en de twee filialen. En filiaal is al aangepast aan de nieuwe eisen, het andere wordt dit jaar aangepakt. De bibliotheek moet bereikbaar zijn voor iedereen, zegt Jan Krol, maar spreiding mag niet ten koste gaan van de kwaliteit. Daarom bij ons geen kleine filiaaltjes en boeken- of digibussen, maar mooie gebouwen met optimale faciliteiten. Dan komen de mensen vanzelf. Tips: * Wees zelfbewust en toon lef. * Kijk wat je voor de gemeente kunt betekenen; wordt strategische partners. * Zet de voet niet dwars bij een strategische bezuiniging. Dat levert uiteindelijk weer wat op. Valkuilen * Als het niet klikt tussen bibliotheek en gemeente, kun je nooit echte partners worden. Gert-Jan Sweep, beleidsmedewerker cultuur Almelo Respect voor elkaars belangen De relatie tussen de bibliotheek en de gemeente is tweeledig. De gemeente is de grootste financier van de bibliotheek, die een gesubsidieerde stichting is. En de bibliotheek is onze partner in cultuurspreiding. Wij vinden dat de bibliotheek niet alleen een uitleenfunctie heeft, maar ook een programmeringfunctie. En ze moet een toegangspoort zijn tot digitale informatie. Daarom hebben wij ervoor gekozen onze digitale trapveldjes in de bibliotheek te huisvesten. Daar is visie en knowhow n de bibliotheek is bij uitstek een instelling die jongeren kan bereiken. We hebben in 1996 gekozen voor een kostbaarder bibliotheek. De gemeente heeft er twaalf miljoen gulden ingestoken, maar het bereik is dan ook enorm vergroot. Er zijn meer leden en we hebben een mooi, toonaangevend gebouw van Meccanoo Architecten, met een theatertje, een tentoonstellingsruimte, een grand-caf en de studios van de lokale omroep. De bibliotheek heeft daarnaast nog twee filialen. Het ene dateert uit 1999 en heeft alle moderne faciliteiten. Het zit op een ongewone plek, in het voetbalstadion van Heracles. Het andere filiaal zit in een buurthuis uit de jaren 1970. Dat gaan we dit jaar verbouwen, met geld van OC en W. Wij hebben de samenwerking met de bibliotheek ingevuld als partnership. We willen hetzelfde en onze relatie is open en vertrouwelijk. Maar de beleidsafdeling van de gemeente zet de vernieuwing niet in gang. Daar moet de bibliotheek zelf voor zorgen. En dan vullen we het samen in, met respect voor elkaars belangen. ALMERE Bibliotheek: Almere Directeur: Herman Heemskerk Aantal inwoners gemeente/verzorgingsgebied: 160.000 Aantal leden: 38.000 Aantal vestigingen: 3 filialen en 1 cyberbus Visie: de bibliotheek is een toegangspoort tot kennis, voor iedereen Toekomst: nieuwbouw als metafoor voor vernieuwing Relatie met gemeente: sinds 1999 steeds hechter Website: www.bibliotheken-flevoland.nl Bibliotheek Almere Magneet in de samenleving Het begon allemaal met de privatisering van de Bibliotheek Almere in 1995. De bibliotheek werd onderdeel van de Stichting Samenwerkende Bibliotheken Flevoland (SSBF) en presenteerde de nieuwbouwplannen voor haar centrale vestiging. Het zou geen uitleencentrale worden, maar een nieuwe bibliotheek met een compleet aanbod van traditionele en nieuwe media en een sterke functie als ontmoetingscentrum. De gemeentelijke politiek wist niet wat haar overkwam. We presenteerden een compleet programma van eisen met een exploitatieopzet, vertelt directeur Herman Heemskerk. Daaruit bleek direct het enorme verschil tussen wat er was en wat er moest komen. De politiek had dat nooit beseft. De situatie in Almere is anders dan in veel andere Nederlandse steden. Om maar iets te noemen: jaarlijks komen er zevenduizend inwoners bij. Doordat alles hard groeit in Almere, had de bibliotheek tot een paar jaar geleden geen prioriteit, zegt Herman Heemskerk. Ook nu nog bemoeilijkt die groei de omslag van traditionele naar nieuwe bibliotheek. Het aantal leden en uitleningen loopt bij ons nooit terug, zoals bij veel andere bibliotheken. Dat is natuurlijk mooi, maar tegelijkertijd is het moeilijk de noodzaak van de vernieuwing aan te tonen n voldoende ruimte te houden voor het traditionele bibliotheekwerk. Gelukkig begint bij de gemeente steeds meer de gedachte post te vatten dat de bibliotheek het kenniscentrum van Almere moet worden. Reddingsboei Het duurde enige jaren voor de gemeente inzag dat de bibliotheek extra budget nodig had voor een inhaalslag. Hoewel het programma van eisen voor een nieuwe bibliotheek in 1995 goed werd ontvangen, kreeg een nieuw theater aanvankelijk prioriteit in Almere. Heemskerk: Het was een neergaande spiraal. We zijn toen veel gaan lobbyen bij de politiek. Drie jaar geleden mondde dat uit in een benchmarkonderzoek en dat is uiteindelijk onze reddingsboei gebleken. De gemeente besloot op basis van de uitkomsten van het onderzoek jaarlijks extra budget uit te trekken voor uitbreiding van de collectie en verruiming van de openingstijden. Een grote stap voorwaarts. Toch bleef er weinig ruimte voor nieuwe bibliotheektaken. Het rapport uit 1999 diende tot voor kort nog als basis voor de subsidieafspraak met de gemeente, vertelt Herman Heemskerk. Gelukkig is het programma van eisen voor de nieuwbouw in 2006 inmiddels aangepast. Het omvat nu veertienduizend vierkante meter, met als uitgangspunt dat de bevolking van de stad groeit tot 350.000 400.000 inwoners in 2030. Daarvan is drieduizend vierkante meter bedoeld als strategische reserve om na 2010 in gebruik te nemen, in combinatie met een stadsarchief. Het vernieuwde plan is een gevolg van een brainstormsessie over de toekomst van de bibliotheek, met experts, gemeentelijke bestuurders en beleidsambtenaren. Dat bleek een goede basis voor een nieuwe gemeentelijke visie op het bibliotheekwerk. Lobby werkt De politieke lobby van de bibliotheek heeft meer vruchten afgeworpen. Zo startten de bibliotheek en de gemeente onlangs een uniek project om de cultuurparticipatie van jongeren, allochtonen en werklozen te stimuleren. Sinds kort hebben wij een cultureel netwerker in dienst, vertelt Heemskerk. Hij is voor de doelgroep een soort coach bij het vinden van de juiste kanalen. Zijn werkzaamheden moeten uiteindelijk hun beslag krijgen in een database die voor iedereen toegankelijk is. Dat ligt in het verlengde van de informatiefunctie van de nieuwe bibliotheek. Als het werkt, is het in de toekomst misschien ook iets voor andere bibliotheken. Een ander project waarin de bibliotheek samenwerkt met de gemeente is Almere Kennisstad. Voor dit project stelt de gemeente tien miljoen gulden beschikbaar voor digitale experimenten die moeten bijdragen aan beter wonen, werken, onderwijs en welzijn in de stad. Bedrijven en instellingen investeren mee. Toen ik dit project ontdekte, ben ik gaan kijken wat de bibliotheek daarin kan betekenen, vertelt Herman Heemskerk. Inmiddels hebben wij een leidende rol in een media-educatieproject, waarin 5500 Almeerders met een achterstandspositie kunnen kennismaken met internet. Daartoe gaan we met een cyberbus met zestien computers de wijken in en komen er media-educatieruimtes in twee vestigingen. Het is een project waarvan niet alleen de burgers, maar ook de gemeente en de bibliotheek profiteren. Zwaan-kleef-aan Doordat de bibliotheek nu deel uitmaakt van de initiatiefgroep van Almere Kennisstad komt ook een bijzondere samenwerking met de gezondheidszorg op gang. De eerstelijnsgezondheidszorg is in Almere ondergebracht in n stichting. Dat betekent onder andere dat alle medische dossiers in n systeem worden beheerd. Heemskerk: Nu is het de bedoeling dat er een portalsite komt, waarop burgers bijvoorbeeld hun arts en hun eigen dossier kunnen raadplegen. Daarnaast biedt de site medische encyclopedische informatie. De zorgverleners zorgen voor verantwoorde informatie, de bibliotheek voor de ontsluiting. Ook een uniek project, dat we kunnen doen omdat is gebleken dat we meer zijn dan een uitleenfabriek. Als bibliotheek moet je mensen zelf attenderen op je nieuwe rol. Als je het vliegwiel eenmaal in gang hebt gezet, genereert het ene project het andere. Dat zwaan-kleef-aan-effect vind ik essentieel voor de bibliotheekvernieuwing. Digitale spreiding Heemskerk wil een toenemende participatie van de bibliotheek in culturele, educatieve en maatschappelijke projecten. Daarnaast hoopt hij blijvend meer mensen te bereiken in Almere. Aanvankelijk wilde hij het aantal bibliotheekfilialen uitbreiden, inmiddels is gekozen voor digitale spreiding. Wij streven naar een modern, goed geoutilleerd filiaal in elk stadsdeel. Daarnaast gaan we op wijkniveau meedoen met het Brede-Schoolproject van de gemeente. De Brede School krijgt een uitgebreide schoolbibliotheek, waar ook kinderen van andere scholen terechtkunnen. Voor volwassenen willen we in de supermarkten automaten plaatsen met daarin een top-100 van de meest uitgeleende materialen. We starten met de bezorgdienst van de apotheken een pilotproject voor het thuisbezorgen en ophalen van materialen. In Almere wonen veel forensen die na hun werk helemaal niet meer naar de bibliotheek willen. Zij kunnen via onze digitale catalogus op internet titels reserveren, die dan worden thuisbezorgd. De samenwerking met de bezorgdienst van de apotheken is interessant. Je maakt slim gebruik van iets wat er al is en dat levert beide partijen iets op. Dat principe van geven en nemen is ook belangrijk voor de vernieuwing. De opening van de nieuwbouw van de centrale bibliotheek in 2006 is de kroon op de bibliotheekvernieuwing in Almere. De nieuwbouw is onze metafoor voor de bibliotheek-nieuwe-stijl, zegt Herman Heemskerk. Het wordt een prachtig gebouw, waarin naast de traditionele bibliotheekfuncties plaats is voor ICT-toepassingen, lezingen en tentoonstellingen. En we willen een speciale afdeling voor jongeren. De bibliotheek bereikt zon vijftig procent van de bevolking. In het nieuwe gebouw kunnen die mensen elkaar ook echt ontmoeten. Zo bevordert de bibliotheek de sociale cohesie: als een magneet in de samenleving. Tips * Begin met te zeggen wat je wilt. * Bepaal je missie en van daaruit je kansen. * Onderzoek wat de gemeente belangrijk vindt. * Attendeer mensen op de nieuwe rol van de bibliotheek. * Werk professioneel en projectmatig aan verbetering en vernieuwing. Valkuilen * Abstract strategisch beleid wordt onvoldoende vertaald naar de operationele werkelijkheid. Meetbare doelen ontbreken: wat wordt concreet verwacht van een team of van een medewerker? * Te snel te veel willen: onvoldoende aandacht voor het vervullen van de minimale randvoorwaarden (geld, mensen, middelen). * Ervan uitgaan dat iedereen in de organisatie mee wil n moet met de vernieuwing, terwijl er nog genoeg belangrijke reguliere taken te vervullen zijn. * Te grote gerichtheid op consensus. Peter van Eijk, programmaleider Almere Kennisstad Een eigen toekomst De bibliotheek is een belangrijke speler in Almere Kennisstad. Ik kan me niet voorstellen hoe Kennisstad zou kunnen bestaan zonder bibliotheek. Niet alleen vanwege de kennis die ze inbrengt, maar ook omdat de bibliotheek ook nu al fysiek ht informatiecentrum is. Almere Kennisstad is een publiekprivate samenwerking, vervat in een stichting in oprichting die sinds 2001 actief is. De gemeente Almere is voorzitter. In het bestuur zitten vertegenwoordigers van de bibliotheek, de zorggroep Almere, de lokale brandweer, KPN, Hewlett Packard, woningcorporatie WVA en het Institute for Information Engineering van de Hogeschool Amsterdam, dat in Almere is gevestigd. Momenteel lopen er twaalf projecten in Almere Kennisstad. De bibliotheek trekt het media-educatieproject. En met succes, want de eerste deelnemers hebben onlangs een diploma gekregen. Ook is de bibliotheek betrokken bij de plannen voor een internetcaf. Directeur Herman Heemskerk wil dat graag huisvesten in de bibliotheek. Wellicht wordt er al ruimte gecreerd in de bestaande bibliotheek, maar er is zeker plaats voor in de nieuwe bibliotheek. Het is interessant om te zien hoe de bibliotheek en een internetondernemer elkaar vinden vanuit hun verschillende strategische doelen. Pionieren hoort echt bij Almere en dat merk je aan de bibliotheek. Die gaat niet zitten wachten op wat de toekomst brengt, maar ze maakt haar toekomst. Ik denk dat dat essentieel is voor de bibliotheekvernieuwing. APELDOORN Bibliotheek: Apeldoorn Directeur: Wim Evertse Aantal inwoners gemeente/verzorgingsgebied: circa 158.000 Aantal leden: bijna 60.000 Aantal vestigingen: 4 filialen en 2 boekenbussen Visie: bibliotheek als deel van cultureel-educatief werk Toekomst: met twee musea en gemeentearchief fuseren tot n kennis- en informatiecentrum Relatie met gemeente: nauwe samenwerking vanuit allerlei disciplines Website: www.bibl-apeld.nl Bibliotheek Apeldoorn Vernieuwing is een absolute must Een bibliotheek in n gebouw met twee musea en het gemeentearchief. Over een jaar is het werkelijkheid in Apeldoorn. Daar komt een nieuw gebouw voor de bibliotheek, het Van Reekum Museum voor moderne kunst, het historisch museum Apeldoorn en het gemeentearchief. Onlangs hebben deze instellingen de Stichting APart opgericht, die vanaf januari 2003 verantwoordelijk is voor de exploitatie. Een unicum in Nederland. De samenwerking biedt unieke mogelijkheden voor alle betrokken instellingen, zegt Wim Evertse, directeur van de Apeldoornse bibliotheek. Er is een prachtig open gebouw ontworpen door Herman Hertzberger, waarin interactie heel goed mogelijk is. Er staat straks een complex van in totaal vijftienduizend vierkante meter, dat alle instellingen in staat stelt de burger breder te bereiken. Er komt een APart Pas, waarmee je van alle voorzieningen gebruik kunt maken. De instellingen kunnen elkaar versterken door hun kennis te bundelen, bijvoorbeeld wat betreft digitalisering. Het levert op alle gebieden een interessant nieuw aanbod op. Meer bezoekers, minder uitleningen Hoewel Evertse volgend jaar met de VUT gaat, is hij nu enthousiast trekker van het Apart-project. Hij vindt het belangrijk dat het bibliotheekwerk wordt ingebed in het gemeentelijke cultureel-educatieve werk. Zijn bibliotheek fungeert al jaren als volkshogeschool. Wij hebben een breed educatief programma met lezingen en cursussen, varirend van beleggen tot oosterse wijsbegeerte. In ons huidige gebouw, dat we overigens blijven gebruiken, zijn zes leslokalen. Daarmee is de bibliotheek nog meer een ontmoetingscentrum. Als ik er s avonds kom, zijn er overal mensen op weg naar een cursus of naar de digitale bibliotheek. We hebben steeds meer bezoekers, terwijl het aantal uitleningen terugloopt. Dat is toch een interessante ontwikkeling. Nieuwe klanten trekken De bibliotheek Apeldoorn doet veel om nieuwe klanten te trekken. Ze geeft zes keer per jaar een bibliotheekkrant uit, die huis-aan-huis wordt bezorgd. Boeken, videos en DVDs kunnen sinds november 2001 thuis worden bezorgd en opgehaald door de Biebhopper. Ook aan de website besteedt de bibliotheek veel tijd en geld. Ruim vijf jaar geleden was Apeldoorn een van de eerste bibliotheken met een internetcursus. Inmiddels kunnen mensen in de bibliotheek talloze computercursussen volgen. Evertse: En we blijven vernieuwen. Zo starten we samen met Seniorweb binnenkort een project om ouderen vertrouwd te maken met de computer. Daartoe komen er leslokalen in alle filialen. Overigens had de gemeente een belangrijke rol in het initiren van dit project. De gemeente Apeldoorn is ook betrokken bij het digibusproject van de bibliotheek. Daarbij gaat een bus met computers de wijken in. We doen we momenteel met de gemeente onderzoek naar de bibliotheekspreiding, zegt Evertse, omdat we willen kijken hoe we de wijkfilialen kunnen verbreden tot wijkinformatiepunten. En we zijn betrokken bij het gemeentelijke Brede-Schoolproject. Commercile basis De Apeldoornse bibliotheek ontvangt structureel subsidie van de gemeente. Elke vier jaar maakt de bibliotheek een beleidsplan op grond waarvan een subsidiecontract wordt afgesloten. Tussentijds is er regelmatig contact. Ik praat elke twee maanden met de beleidsambtenaar en elk kwartaal met de wethouder, zegt Evertse. Vanwege de nieuwbouw hebben we nu bijna dagelijks contact. Bovendien hebben we voor die nieuwbouw driehonderdduizend gulden extra subsidie gekregen. Maar de relatie tussen de gemeente en de bibliotheek Apeldoorn gaat verder. Zo beheert de bibliotheek de interne informatievoorziening van de gemeente. Daartoe is ze aangesloten op het gemeentelijke netwerk, zodat via de interne e-mail kan worden gecommuniceerd. Wij zijn al in de jaren tachtig begonnen digitale informatie aan te bieden op commercile basis, vertelt Wim Evertse. Daartoe hebben we het ADIC (Actueel Documentatie en Informatie Centrum) opgericht. De gemeente Apeldoorn was onze eerste klant. Inmiddels verzorgen we voor bedrijven overal in het land allerlei vormen van digitale informatie en detacheren we zelfs mensen bij bedrijfsbibliotheken. Destijds begonnen we met ADIC omdat de gemeente nieuwe budgetvoorwaarden stelde. We moesten zakelijker werken en een deel van onze eigen inkomsten verwerven. Dat lukt nu heel goed. Sinds kort is de ADIC-informatie ook ontsloten voor het grote publiek. In de bibliotheek is de Digitale Bibliotheek ingericht met zeventig computers. Daar kunnen onze klanten internetten, onlinedatabanken bezoeken waarvoor de bibliotheek een licentie heeft, tekstverwerken, printen en noem maar op, zegt Wim Evertse. Afgelopen jaar zijn er maar liefst 130.000 bezoekers geregistreerd in de digitale bibliotheek. Vanwege het succes zijn we in februari van dit jaar gestart met een digitale bibliotheek speciaal voor kinderen. Een aantal internetonderdelen is daar afgeschermd en de kinderen hebben toegang tot databanken die voor hen interessant zijn. Zoals gezegd, we blijven vernieuwend bezig. Dat is een absolute must voor elke bibliotheek. Tips * Vergroot je draagvlak; word een cultureel-educatieve instelling. * Kijk verder dan de bibliotheekwereld. * Genereer je eigen inkomsten, zodat je minder afhankelijk bent van subsidie. * Ga naar de mensen toe, want als Mohammed niet naar de berg komt... Valkuilen * Het streven naar landelijke brancheformules is goed, maar werkt wel fixerend en kan daardoor de vernieuwing in de weg gaan staan. * Als je bestaande budgetten gebruikt voor innovatie en het mislukt, ben je het geld kwijt. Zorg dus dat je als bibliotheek een apart innovatiebudget hebt. * Ga niet vernieuwen om te vernieuwen. Kijk van tevoren of er belangstelling is voor de diensten die je wilt ontwikkelen. Jacolien van Tongeren, beleidsmedewerker cultuur Apeldoorn Vertrouwensrelatie heel belangrijk De bibliotheek en de gemeente Apeldoorn hebben verschillende relaties. Er is het Apart-project, waarvoor de projectgroep gedurende het project veel contact heeft. Daarnaast heb je het beleidsmatige gedeelte en de zakelijke relatie met de gemeente via ADIC. Ik ben verantwoordelijk voor het beleidsinhoudelijke gedeelte. Daarvoor heb ik regelmatig contact met directeur Wim Evertse. We hebben elke twee maanden overleg en meestal bellen en e-mailen we tussentijds. Het gaat vaak over praktische zaken. Vorig jaar was er bijvoorbeeld waterschade. Daarvoor had de bibliotheek contact met een andere gemeentelijke afdeling. Als het nodig was, kon ze daarbij mijn hulp inroepen. Maar ik word bijvoorbeeld ook op de hoogte gehouden van een aanvraag voor een projectsubsidie bij een andere gemeentelijke afdeling. Onlangs hebben we veel contact gehad over de digibus. Doordat wij daar als dienst in een vroeg stadium bij zijn betrokken, kon ik meedenken over de wijze waarop de subsidieaanvraag voor dit project kon worden ingediend. Ik denk ook mee bij het vierjaarlijkse beleidsplan van de bibliotheek. Dat dient als basis voor de nieuwe budgetsubsidieperiode. Ik krijg dat plan in concept, zodat ik kan aangeven waar eventueel de accenten moeten komen in verband met de speerpunten van de politiek. Om zo bij voortrajecten te worden betrokken, moet je natuurlijk wel een vertrouwensrelatie hebben. Dat is mijns inziens essentieel voor een budgetsubsidierelatie. ASSEN Bibliotheek: Assen Directeur: Ans Guicherit Aantal inwoners gemeente: 60.000 Aantal leden: 35 % van de inwoners Aantal vestigingen: 4, de vijfde opent in 2004 Visie: bibliotheek moet mensen leren omgaan met informatie Toekomst: de boeken blijven, maar er komt veel meer ruimte voor brede informatie-educatie en virtuele dienstverlening via internet Relatie met gemeente: de bibliotheek is een onafhankelijke stichting en heeft veel contacten met ambtenaren uit verschillende beleidsvelden. Meer sturing vanuit de gemeente is gewenst Website: www.bibliotheekassen.nl Bibliotheek Assen Gemeente mag meer sturen Directeur Ans Guicherit: Wij werken op verschillende fronten samen met de gemeente Assen. Een succesvol project dook min of meer toevallig op: de digitale trapveldjes voor jongeren in achterstandsbuurten. We hadden een klein, noodlijdend filiaal met n computer in een achterstandswijk. Dat filiaal was eigenlijk onvoldoende rendabel. Je denkt dan toch aan sluiten, maar dat doe je niet zo snel in een achterstandswijk. Dat ligt politiek gevoelig. Toen zijn we gaan praten met de basisscholen in de wijk. Daar kwam uit dat kinderen grote behoefte hadden aan internet. Nu kunnen alle kinderen uit de buurt hier op woensdagmiddag gratis komen internetten. Het zijn veel allochtone kinderen en ze nemen hun kleinere broertjes en zusjes ook mee. Door dit soort activiteiten aan je andere werk toe te voegen, krijg je groepen in huis die je anders moeilijk bereikt. Toen we er subsidie voor aanvroegen bij de gemeente Assen, werden we met open armen ontvangen. De dienst Sociale Zaken bleek intensief bezig te zijn met plannen voor digitale trapveldjes en ons initiatief sloot daar perfect op aan. Met de subsidie kunnen we onze activiteiten zelfs uitbreiden. Zo waren we allebei blij. Informatie-educatie Het past in de visie die directeur Ans Guicherit met veel overtuigingskracht door de hele gemeente uitdraagt: We gaan veel meer de kant op van informatie-educatie. Het is onze taak mensen te leren hoe ze zelfstandig hun weg kunnen vinden in de overvloed aan informatie. Als ze dat kunnen, weten ze zich ook beter in de maatschappij te redden. De bibliotheek is laagdrempelig, heeft een betrouwbaar imago en kan als katalysator werken. In de bibliotheek van Ans Guicherit hangt ook geen serene stilte, maar een gezellig geroezemoes. Je loopt er ongemerkt binnen als je de overdekte winkelpassage Forum bezoekt. Overal zijn duidelijk herkenbare eilanden met boeken over bepaalde onderwerpen en eilanden met computers. In een luie leren stoel bladert een donkere jongen een tijdschrift door. Ons JIP, wijst Guicherit. Dit Jongeren Informatie Punt bestaat uit internet, folders, tijdschriften en boeken. De medewerkers van het team Jeugd ontwikkelen veel activiteiten voor het onderwijs en de kinderopvang, om kinderen aan het lezen te houden en ze te leren omgaan met informatie. Verder heeft de bibliotheek een informatiecentrum voor de geestelijke gezondheidszorg in huis. Heel belangrijk is voorts de eigen website. Hiermee bieden we ontzettend veel kansen en mogelijkheden bij de overdracht van informatie, benadrukt Guicherit. Die site kost ook veel tijd. We noemen hem wel onze vijfde vestiging. Het meeste geld van de bibliotheek gaat nu al zitten in deze informatieactiviteiten. Ongeveer een kwart van het personeelsbudget gaat nog maar op aan het uitlenen van boeken. Verschillende gemeentepartijen Het project van de digitale trapveldjes voor jongeren is niet het enige waarbij de gemeente Assen en de bibliotheek elkaar vinden. Verschillende gemeentelijke diensten werken samen met de bibliotheek, zoals de dienst Onderwijs bij het gemeentelijke onderwijsachterstandsbeleid. De bibliotheek maakt nu op verzoek van de gemeente voor een nieuwe periode het projectplan. Ook neemt zij een belangrijk deel van de cordinatie op zich. In de nieuwste uitbreidingswijk van Assen, Kloosterveen, komt een groot voorzieningencentrum, waar ook het Brede-Schoolbeleid vorm moet krijgen. Zon Brede School wil kinderen optimale ontwikkelingskansen geven en ouders de helpende hand reiken in het georganiseerd aanbieden van buitenschoolse opvang. De bibliotheek probeert nu in het geplande bibliotheekfiliaal in Kloosterveen een mediatheek in te richten voor het basisonderwijs. Op initiatief van de gemeente zijn verschillende partijen bij elkaar gezet om te onderzoeken wat voor samenwerking verder mogelijk is en welke consequenties dat heeft voor de gebouwen. Zo zit de bibliotheek nu geregeld om de tafel met kinderopvang, basisonderwijs, het plaatselijke instituut voor kunst en cultuur, het wijkwerk, de sport en het maatschappelijk werk. Daar tref je dan weer nieuwe partijen waarmee je kunt samenwerken. Zo breidt je netwerk zich uit. Dat is heel inspirerend voor alle partijen. Ruimte voor initiatieven De bibliotheek en de gemeente Assen de belangrijkste geldgever - werken al heel lang samen. Al geruime tijd werkt men met meerjarige budgetovereenkomsten. De gemeente geeft de bibliotheek veel ruimte voor eigen initiatieven. Ans Guicherit overlegt twee keer per jaar met de speciale bibiotheekambtenaar, die ressorteert onder de dienst welzijn en cultuur. Ook heeft zij af en toe informele contacten met de wethouder en spreekt ze verschillende ambtenaren als dat nodig is. Je moet zorgen dat men je kent, is haar devies. Contacten heb je vaak niet gepland, je komt mensen tegen en raakt aan de praat. Je merkt dan dat er raakvlakken zijn in waar je mee bezig bent. Daar kun je wel eens iets mee. De gemeente Assen is ook belangrijk vanwege de toegang die ze de bibliotheek biedt tot andere netwerken. Bijvoorbeeld de wijkcentra. Er is een tendens dat wijkcentra subsidie aanvragen voor computers en internetaansluitingen. Wij hebben de gemeente geadviseerd instellingen eerst met ons te laten overleggen. Je kunt vaak meer als je het samen doet. Dat gebeurt nu ook. De gemeente vindt het zelf ook prettig als we het initiatief nemen. We werken samen in een open sfeer en dan kan er veel. Vaak is het de bibliotheek die het initiatief neemt. We laten zien dat we er zijn en dat we prachtige producten te bieden hebben. Als we er een goed verhaal bij hebben en kunnen laten zien waar de subsidie voor dient, is iedereen tevreden. De samenwerking kan wat Ans Guicherit betreft nog wel verbeteren: We hebben voor onze verschillende activiteiten met ambtenaren uit verschillende diensten te maken. Vaak weten die ambtenaren van elkaar niet waar ze mee bezig zijn. Ik zou wel willen dat dat anders was. Tweede punt is dat de dienstverlening die we aanbieden erg gebaseerd is op de visie van de bibliotheek. Ik zou best een sterkere rol van de gemeente daarin willen zien, zoals de Commisie Meijer ook bepleit. Het mag wat mij betreft ook wel zakelijker. Als de gemeente aangeeft wat ze belangrijk vindt, kunnen we nog meer bijdragen aan het welzijn van de bevolking in Assen. Voor de toekomst voorziet Guicherit geen grote koerswijzigingen: Ik denk dat we onze informatie-educatie verder zullen intensiveren. De virtuele bibliotheek zal de komende jaren steeds belangrijker worden. Ik hoop dat we veel kunnen betekenen voor achterstandsgroepen. De plek, de bibliotheek, moet blijven zoals hij is: een plek waar je met plezier wilt zijn. Rob Schrotenboer, hoofd afdeling welzijn en educatie: Partners zijn nodig Ik vind dat de bibliotheek in Assen erg is gericht op samenwerking met ons. Als wij wensen hebben, kunnen wij die bespreekbaar maken met de bibliotheek. De bibliotheek zoekt op haar beurt ook zelf de samenwerking met ons. Neem die digitale trapveldjes. Wij zien daarbij wel graag dat de bibliotheek ook andere partners opzoekt: bij die trapveldjes bijvoorbeeld scholen in de wijk. Dat hebben ze gedaan. In mijn ogen is de bibliotheek een netwerkorganisatie die heel goed zou kunnen samenwerken met bijvoorbeeld de muziekschool, minderheidsgroeperingen of het maatschappelijk werk. Wij kunnen als gemeente niet in ons eentje maatschappelijke vraagstukken oplossen. Daar hebben we partners bij nodig als de bibliotheek. Die is een belangrijk instrument in ons gemeentelijke beleid om de zelfredzaamheid van de burgers te bevorderen. Als belangrijkste geldbron van de bibliotheek stellen wij ook bepaalde eisen. Bijvoorbeeld dat 35 procent van de bevolking van Assen lid moet zijn, dat ze regelmatig een klanttevredenheidsonderzoek uitvoeren en dat ze meer doen dan alleen boeken uitlenen. Over het algemeen kan ik zeggen dat de bibliotheek het goed doet, alleen vind ik wel dat ze wat gerichter kunnen nadenken over de vraag waar staan we over vijf jaar, in plaats van heel pragmatisch te werken. Tips: * Onderhoud als bibliotheek je netwerken. Zorg dat men je kent in de gemeente. * De bibliotheek kan een belangrijk beleidsinstrument zijn voor de gemeente. Meestal valt de bibliotheek onder een afdeling cultuur, maar je kunt voor veel meer beleidsvelden van betekenis zijn. Maak dat duidelijk. * Vul als gemeente je regisseursrol verder in. Dan kun je nog veel beter prikkelen. Valkuil: * Houd als bibliotheek voor je organisatie overzichtelijk waar je mee bezig bent. Maak duidelijk dat dit erbij hoort en dat elke ontwikkeling kansen biedt om je verder te verankeren als bibliotheek. DEN HAAG Bibliotheek: Openbare bibliotheek Den Haag Directeur: Alexander Burgers van den Bogaert Aantal inwoners gemeente: 450.000 Aantal leden: 95.000 Aantal vestigingen: 1 centrale, 16 filialen en 2 bibliobussen Gemeentecontactpersoon: wethouder Pierre Heijnen Visie: de bibliotheek emancipeert de burger Toekomst: cultuur krijgt nog meer aandacht in samenwerking met alle betrokken organisaties in Den Haag Relatie met de gemeente: uitstekend, gedeelde ambitie Website: www.dobdenhaag.nl Openbare Bibliotheek Den Haag Deel van de emancipatiemachine Mensen kijken ons wel eens fronsend aan, als wij praten over volksontwikkeling, zegt Alexander Burgers van den Bogaert, directeur van de openbare bibliotheek in Den Haag. Hij doelt daarmee zowel op de vele activiteiten van de bibliotheek als op de bevolkingssamenstelling. Maar liefst veertig procent van de Haagse burgers is van niet-Nederlandse afkomst. En evenals de andere grote steden telt Den Haag een groot aantal volkswijken. Daar komt bij, legt Burgers van den Bogaert uit, dat door bouwactiviteiten in de omgeving van Den Haag, de middenklasse - de traditionele bibliotheekbezoekers - voor een belangrijk deel is weggestroomd. De gevarieerde samenstelling van de bevolking en de ontwikkelingen in de informatica hebben geleid tot een bruisend bibliotheekleven in Den Haag. Dat is bovendien nauw verbonden met verschillende beleidsterreinen van de gemeente. Die verbondenheid verklaart waarom de samenwerking met de gemeente zo gesmeerd verloopt. Juist die brede orintatie is wat wethouder Pierre Heijnen van onderwijs, sociale zaken, werkgelegenheidsbevordering en integratie graag ziet. De bibliotheek is niet alleen een publieksdienst maar ook een organisatie voor andere taken van de gemeente, licht hij toe. In die zin deelt hij de ambitie van Burgers van den Bogaert dat de bibliotheek Hagenaars verder moet brengen in het leven. Al gebruikt Heijnen meer hedendaags jargon: De bibliotheek is een deel van de emancipatiemachine. Doelgericht De Haagse bibliotheek speelt een belangrijke rol in het onderwijsachterstandsbeleid van de gemeente. Zo draagt ze bij aan de taalstimuleringsprogrammas op de basisscholen. Wij proberen die te verrijken door scholieren naar de bibliotheken te laten komen, zegt Burgers van den Bogaert. Daar horen ze wat een bibliotheek doet en hoe ze informatie kunnen vinden. Dat klinkt wat droog, maar we doen dat op een speelse manier. Een ander groot initiatief waarin bibliotheek en gemeentebeleid hand in hand gaan, is de huisvesting van een afdeling van het Mondriaan College voor volwassenenonderwijs. Deze zit in de nieuwe bibliotheek in de volkswijk Transvaal. Mensen van buitenlandse afkomst kunnen daar inburgeringcursussen volgen en er is kinderopvang. Op het plein voor die bibliotheek is een grote markt. Van de bezoekers van die markt is driekwart van niet-Nederlandse afkomst, verklaart wethouder Heijnen de achtergrond van het huisvestingsidee. De bibliotheek probeert mensen van niet-Nederlandse afkomst ook doelgericht te benaderen met lezingen en culturele activiteiten. Burgers van den Bogaert noemt trots een lezing van een moslimadvocate in het filiaal Schilderswijk, over de positie van vrouwen in het moslimrecht. Daar kwamen maar liefst tweehonderd moslimvrouwen op af, vertelt hij. Een andere avond ging over uithuwelijken. Wij zijn geneigd omstreden onderwerpen bespreekbaar te maken. Wie precies het initiatief tot bibliotheekprojecten neemt, is moeilijk te bepalen. Burgers van den Bogaert: Het is een wisselwerking. Ik maak het bibliotheekbeleid op grond van de uitgangspunten van de gemeente. Vervolgens koppel ik dat terug naar de gemeente. De wethouder en de bibliotheekdirectie hebben maandelijks structureel contact. Daarnaast zorgt de wethouder dat hij zeker n keer per maand aanwezig is bij een van de vele activiteiten van de bibliotheek. Vacaturezuilen Directeur Burgers van den Bogaert vindt het belangrijk aan de gemeente te laten zien wat de bibliotheek doet. Een bibliotheek moet zich bewijzen. Dus is het belangrijk gemeenteraadsleden uit te nodigen voor activiteiten. Daar kun je bovendien zelf inspiratie uit halen, want politieke partijen hebben ook zo hun ideen over de rol van de bibliotheek. Behalve met algemene vorming kan de bibliotheek Hagenaars ook verder helpen op het gebied van werkgelegenheid, benadrukt wethouder Heijnen. Wij hebben een experiment met vacaturezuilen in de bibliotheken. Dat doen we in samenwerking met het Centrum voor Werk en Inkomen. Het is mijn vaste overtuiging dat in de toekomst het eerste contact met de Centra voor Werk en Inkomen in de bibliotheken zal plaatsvinden. Burgers van den Bogaert noemt ook de grote inspanningen van de bibliotheek op ICT-gebied. Hij heeft het in dat verband over de digitale trapveldjes, de computerplekken met internetaansluiting in de verschillende vestigingen van de bibliotheek. Om mensen wegwijs te maken op de computer en internet, organiseert de bibliotheek cursussen. Behalve deze activiteiten heeft de bibliotheek Den Haag een rijke culturele agenda. Burgers van den Bogaert: Als er in Den Haag een nieuw toneelstuk wordt opgevoerd, nodigen we spelers of de regisseur uit voor een bijeenkomst. De culturele activiteiten wil hij de komende jaren uitbouwen, samen met onder meer de VVV en de lokale omroep. Een pijnpunt daarbij is volgens de directeur dat de gevestigde culturele instellingen - toneelgezelschappen of theaters - de bibliotheek hierbij niet altijd voor vol aanzien. En ook al is hij geen wethouder van cultuur, ook hierin staat wethouder Heijnen volledig achter de Burgers van den Bogaert: Ik heb hem de opdracht gegeven net zon cultuurpaus te worden als de directeur van de Koninklijke Schouwburg. Tips: * Nodig de leden van de raadscommissie die de wethouder ondersteunt, uit voor activiteiten * Kijk verder dan de verantwoordelijke wethouder. Kijk welke wethouders en beleidsprogrammas ook te maken hebben met de bibliotheekprojecten. * Kijk bij bibliotheekvernieuwing ter vergelijking naar het concept van de brede buurtschool. Valkuilen: * Waak ervoor dat de bibliotheek een hangplek wordt voor de jeugd. * Ga als gemeentebestuurder niet op de managementstoel van de bibliotheekdirectie zitten. DRACHTEN Bibliotheek: Drachten, gemeente Smallingerland (Friesland) Directeur: Elly Steenbergen Aantal inwoners: 53.500 Aantal leden: 18.000 Aantal vestigingen: 1 centrale, 1 bibliotheekbussen, 3 uitleenpunten. Visie: de bibliotheek moet verrassen en verleiden Toekomst: de beleefbibliotheek verder vormgeven Relatie met de gemeente: hecht, maar de bibliotheek zorgt zelf voor ideen rond vernieuwing. Bibliotheek Drachten Verras en verleid De beleefbibliotheek, zo noemt directeur Elly Steenbergen van de bibliotheek in het Friese Drachten hr bibliotheek van de toekomst. Je moet mensen verrassen en verleiden, luidt haar visie. Zorgen voor een belevenis. Dit kan het beste vorm krijgen in een nieuw gebouw. Toch zijn in de Friese bibliotheek nu al veel beleefelementen terug te vinden. Neem bijvoorbeeld het leescaf, waar het info-arrangement aan tafel in Toscane ingevuld wordt met de workshop koken met olijfolie en een vijfgangenmenu. En als de klant binnenkomt, staat er niet alleen een grote koffer met boeken over Itali, maar ziet hij ook wijnranken en een terrasje. Voor het complete Italigevoel. Mensen moeten niet alleen graag naar de bibliotheek komen, ze moeten ook willen blijven. Daarvoor moet je alle zintuigen raken. Laat ze dingen zien, geef ze te eten en te drinken, bied ze muziek. Niet voor niets is het leescaf een spin het web voor de bibliotheek van de toekomst: je kunt daarin alles heel visueel neerzetten. Bedrijfskleding De directeur heeft zich voor de beleefbibliotheek laten inspireren door het boek De belevenis-economie van B. Joseph Pine en James H. Gilmore. Kort gezegd komt het erop neer dat je in deze snelle tijd meer moet bieden dan n functie, zoals informeren. Als we die informatiefunctie voor de toekomst willen veiligstellen, moeten we haar uitbreiden, verrijken. Het kan allemaal veel minder conventioneel. We moeten af van die rijen boeken in een kast. Zo draagt het personeel in Drachten bedrijfskleding. . Daar zijn we in het begin wel om uitgelachen. Maar ik vind dat we herkenbaar moeten zijn. Dat mensen makkelijk op ons af moeten kunnen stappen met een vraag. Dat contact telt. Boeken bij een bos In de beleefbibliotheek staat uiteraard informatieoverdracht nog wel centraal. Het idee is om via de vier themas cultuur, binnen, buiten en werk aandacht te geven aan vaste interessegebieden. Dingen die dichtbij liggen, zoals wonen, opvoeden, gezondheid, computers, vrije tijd. Op basis daarvan biedt de bibliotheek info-arrangementen aan: lezingen, workshops, projecten met derden en initiatieven waarbij leden hapklare brokjes informatie worden aangeboden. In een nieuw gebouw kan dat een museumachtige opzet krijgen. De biologieboeken staan dan bijvoorbeeld in een hoek waar je een bos inloopt. Je prikkelt mensen. Steenbergen is al twee jaar bezig de politiek warm te maken voor deze opzet. Ik werk nu aan het programma van eisen. We zoeken nog samenwerkingspartners. Naast culturele organisaties willen we bewust andere partijen benaderen, zoals banken of een woningbouwvereniging. Sterk door eigen inkomsten Bepalend bij al dit soort plannen is volgens haar dat je als bibliotheek ondernemend en assertief bent. Misschien ben ik daar wat extreem in. Maar je moet niet afwachten tot de politiek met plannen of geld komt. Natuurlijk: je bent afhankelijk van elkaar. Daarom hebben we een hechte band met de gemeente. We willen allebei een goede voorziening aan de bevolking bieden. Maar als je wilt vernieuwen, moet je zelf met het initiatief komen. Van de plannen van de commissie Meijer is Steenbergen voor haar eigen bibliotheek niet echt onder de indruk. Het klinkt misschien arrogant. Maar er wordt zo veel gesproken over een cultuuromslag. Een groot deel daarvan hebben wij al doorgemaakt. Zij verwijst naar de vijfenveertig procent eigen inkomsten die haar bibliotheek weet te genereren. Dat is hoog en dat wordt gewaardeerd. Het maakt ons ook sterk in het contact met de gemeente. Deze inkomsten betaalt de gebruiker overigens niet. Zij komen uit eigen activiteiten, zoals het eerder genoemde leescaf en uit services die de bibliotheek zelf heeft ontwikkeld, zoals de scriptietipper. Dit computerprogramma op cd-rom helpt jongeren bij het maken van werkstukken en spreekbeurten. Andere bibliotheken kunnen zich hierop abonneren. Wellicht komt het binnenkort ook op Kennisnet. Natuurlijk doen wij ook een beroep op de gemeente. Als wij een plan neerleggen, geven we aan wat wij zelf kunnen betalen en wat we van hen verwachten. Onlangs hebben de gemeente en de bibliotheek zo gezamenlijk in Drachten de ICT-bus gentroduceerd. Daarmee trekt de bibliotheek langs scholen. Leerlingen kunnen boekpromotieprogrammas volgen en kennismaken met computers en internet. Omgekeerd kan de gemeente ook ideen bij ons neerleggen. We werken er dan samen aan om die van de grond te krijgen. Helmi Kammenga, beleidsambtenaar cultuur Wij geven de bibliotheek veel vrijheid om nieuwe experimenten aan te gaan. Ze hebben ook bewezen dat aan te kunnen. Alle innovatieve ideen hebben tot nu toe hun vruchten afgeworpen. Dat maakt het gemakkelijker wat meer gewaagde beleidskeuzes te maken. Dat betekent niet dat we er maar wat op los experimenteren. De bibliotheek moet wel een stabiele plek in de samenleving houden. Je kunt via pilots voorzichtig kijken of het aanslaat. Het is ook wel persoonsgebonden: we zien wat de directeur aankan en doet. De bibliotheek heeft inmiddels een heel ander imago: zij is een vanzelfsprekend onderdeel van de samenleving geworden. Het is niet meer zon gesloten front. Je ziet het al aan het pand, dat in het verlengde van de winkelstraat ligt, met het terras van het leescaf ervoor. Dat heeft aantrekkingskracht. Iedereen wordt zich bovendien bewust van die bredere rol van de bibliotheek. Laatst kregen we bijvoorbeeld een verzoek van een ambtenaar veiligheidsbeleid. Een vast groepje jongeren, dat altijd in Drachten rondhing, was de vaste hangplek kwijt. Die ambtenaar wilde de bibliotheek vragen iets nieuws voor deze groep te creren. In welke gemeente denken ze in zon geval als eerste aan de bibliotheek? In samenwerking met de stichting Welzijn kijken wij nu of er een jongerensteunpunt kan komen, met ruimte voor cursussen, internet en een vacaturecentrale voor jongeren. Zon initiatief levert niet alleen de gemeente wat op - de jongeren zijn van de straat. Het is ook in het belang van de bibliotheek: die wil graag jongeren binnen krijgen. Tips: * Wacht niet af tot de politiek met ideen komt, ontwikkel zelf initiatieven. * Probeer nieuwe initiatieven eerst met een pilot uit. Valkuilen * Te veel praten, te weinig doen. Bij vernieuwingen gaat al snel tijd verloren met structuurdiscussies. Niet doen! * Te snel willen. Neem de tijd, als de organisatie nog niet aan marktgericht opereren toe is. Zet de zaak niet te veel onder druk. OSS Bibliotheek: Oss Directeur: Mari Nelissen Aantal inwoners gemeente: 75.000 Aantal leden: 20.000 Aantal vestigingen: 1 centrale, 1 filiaal in Berghem en 1 bibliobus Visie: de bibliotheek is overal in de stad Toekomst: ontwikkeling van een digitale bibliotheek Relatie met de gemeente: betrokken, maar op afstand Website: www.oboss.nl Bibliotheek Oss Culturele kruisbestuiving Hij is de man van de boeken n van podium- en beeldende kunsten, inclusief popmuziek. Mari Nelissen bestiert in Oss zowel de bibliotheek als het Muzelinck Centrum voor de Kunsten en poppodium De Groene Engel. Ik maak graag integraal cultuurbeleid, zegt hij. Al begin jaren negentig hebben wij het verspreiden van cultuur toegevoegd aan onze missie. Het initiatief daarvoor kwam van de gemeente, hoewel Nelissen er zelf ook al mee bezig was. De integratie van bibliotheek en kunst heeft in Oss ook letterlijk vorm gekregen. Het Muzelinck Centrum is gevestigd in een pand van de bibliotheek. Dat biedt bijvoorbeeld de mogelijkheid daar voorstellingen te organiseren. In de aula van het Muzelinck Centrum is plaats voor ongeveer driehonderd bezoekers. Door het organiseren van culturele activiteiten wil Nelissen niet alleen bijdragen aan de kunstzinnige ontwikkeling van de bevolking van Oss. Hij hoopt ook een kruisbestuiving te bewerkstelligen. We proberen cultuur te gebruiken als opening naar de bibliotheek. Kunstroute Nelissen benadrukt dat het er niet alleen om gaat dat de bibliotheek meer aan kunst en literatuur doet binnen de eigen muren. Hij ziet de culturele activiteiten als een manier om de bibliotheek naar de burgers toe te brengen. Tot ongeveer 1999 stond de vestigingsplaats van de bibliotheek centraal. Vernieuwing betekent dat de bibliotheek in principe overal in de stad aanwezig is, verwoordt hij zijn visie. Daarmee ondersteunt de bibliotheek ook het gemeentebeleid in bredere zin. Als voorbeeld noemt Nelissen de Kunstroute die de bibliotheek samen met de kunstinstellingen organiseerde. Volgens haar beleid laat de gemeente Oss de natuur haar gang gaan: bomen worden niet omgehakt, maar mogen vanzelf omwaaien. Aansluitend bij die gedachte nodigde de bibliotheek een aantal kunstenaars uit vergankelijke kunstwerken in de natuur te maken. Kunst die na verloop van tijd dus weer zou wegrotten. Deze Kunstroute trok zon 22.000 bezoekers en Nelissen beschouwt dat als een groot succes. Veel projecten van de bibliotheek raken aan het onderwijsbeleid. Zo organiseert de bibliotheek jaarlijks de Kunstconfrontatie. Dat is een reizende tentoonstelling met een bibliotheekprogramma, ontwikkeld in samenwerking met het Muzelinck Centrum. Scholen kunnen het als pakket afnemen. Literaire wedstrijd De bibliotheek zoekt ook op andere manieren actief contact met de scholen. Mari Nelissen: Op een gegeven moment merkten wij dat we veel wilden, maar dat de antennes van de docenten daar niet altijd even goed op waren afgestemd. Daarom hebben we een speciale dag voor docenten georganiseerd, waarop we onze ideen hebben uitgelegd. Voor leerlingen in het voortgezet onderwijs organiseert de bibliotheek samen met gelieerde culturele instellingen jaarlijks een literaire wedstrijd. De presentatie van de inzendingen vindt plaats in de Stadsschouwburg en loopt uiteen van popsong tot fragiel gedicht, vertelt Nelissen. Formeel heeft Mari Nelissen elk halfjaar contact met de gemeente. In de praktijk belt hij echter regelmatig met ambtenaar Paul Spanjaard, de rechterhand van wethouder Boerboom. De wethouder neemt voldoende afstand en tegelijkertijd kan ik hem of zijn ambtenaren altijd bellen. Hoewel hij groot belang hecht aan culturele activiteiten en zich daar behoorlijk voor inspant, benadrukt Nelissen dat hij het uitlenen van boeken, muziek en ander materiaal toch de kern vindt van het bibliotheekwerk. Vandaar dat dit nog altijd het grootse deel opsoupeert van het budget van 1,3 miljoen euro. Ik wil een goede traditionele bibliotheek, zegt directeur Nelissen. Daarnaast zijn we bezig met het ontwikkelen van een digitale bibliotheek, waardoor bijvoorbeeld scholen nog beter toegang kunnen krijgen tot de collectie. Hans Boerboom, wethouder Verenigingsleven, Cultuur, Mediazaken en Monumentenbeleid Oss: Het gaat om bereik en service Betrokken, maar op afstand, luidt het motto van Hans Boerboom. Je moet altijd genteresseerd blijven. Daarom houd ik contact met het veld, met de scholen en de maatschappelijke organisaties. Ik heb niet het gevoel dat ik meekijk over de schouder van Mari Nelissen, maar dat ik naast hem sta. Je moet als wethouder vertrouwen durven geven aan de mensen die het werk uitvoeren. Boerboom staat volledig achter de nadruk die de bibliotheekdirectie legt op kunst en cultuur. Ik vind het prima om de culturele centra en de bibliotheek onder n bestuur te plaatsen. De bibliotheek is voor mij een verlengstuk van het cultuurbeleid. Toch benadrukt hij net als bibliotheekdirecteur Nelissen dat de bibliotheek allereerst bedoeld is als een laagdrempelige plek die mensen toegang verschaft tot boeken, muziek, videos en digitaal materiaal. Het gaat om bereik en service. Houd dat laagdrempelig en probeer redelijkerwijs tegemoet te komen aan de wensen van de bevolking. Tips: * Probeer als bibliotheekdirecteur ook indirecte signalen van de gemeente op te vangen. Valkuilen: * Vergeet niet de gemeente tijdig te benaderen als je een activiteit of project opzet. * Pas op dat ICT geen doel op zich wordt: het is een middel. ROTTERDAM Bibliotheek: Rotterdam Directeur: Frans Meijer Aantal inwoners gemeente/verzorgingsgebied: 595.389 Aantal leden: 133.484 Aantal filialen: 22 Visie: de bibliotheek is een vindplaats Toekomst: moet vooral over de inhoud gaan en dan pas over de structuur. Relatie met gemeente: heel direct: de bibliotheek is een gemeentelijke dienst Website: www.bibliotheek.rotterdam.nl Bibliotheek Rotterdam Een grote i op het dak De centrale vestiging van de Bibliotheek Rotterdam met haar open ruimtes en boekenopstelling is misschien wel de bekendste bibliotheek van Nederland. Al sinds de opening van het gebouw in 1983 is het klassieke bibliotheekidee hier losgelaten. Inmiddels is de informatiefunctie een hoofdtaak in Rotterdam. De collectie is een informatiebron, we geven overheidsinformatie, we assisteren bij het vinden van websites en we voeren de redactie over de gemeentelijke website, www.rotterdam.nl, vertelt directeur Frans Meijer. We zijn echt een informatiecentrum. Daarom zou ik wel zon enorme i op het dak willen zetten. Studieruimte Behalve informatie zijn educatie en cultuur speerpunten van de bibliotheek Rotterdam. En dan bedoel ik niet cultuur met een grote C, maar cultuur in de ruimste zin van het woord, zegt Frans Meijer. In Rotterdam vind je vele culturen en de bibliotheek is er voor al die culturen. In die zin heeft de bibliotheek een culturele functie als ontmoetingsplaats. Daarnaast organiseren we tentoonstellingen in de ontmoetingsruimte van de centrale en in de filialen. In ons eigen Bibliotheektheater hebben we optredens van schrijvers, maar ook muziek en cabaret. De programmering gaat daar verder dan literatuur en lezen. Er is altijd iets te doen. In het kader van de educatieve functie van de bibliotheek komen in alle filialen regelmatig veel schoolklassen langs. Er zijn huiswerkklassen voor leerlingen van het voortgezet onderwijs en in de centrale bibliotheek komen scholieren en studenten studeren. Vandaar dat de bibliotheek nu een speciale studieruimte bouwt. Meijer: Verspreid door het gebouw hebben we al zeshonderd plekken waar je kunt lezen of studeren. Met de studieruimte komen er tweehonderd plaatsen bij, voorzien van goede faciliteiten zoals computers. Niet alleen voor studenten, maar voor iedereen. Zo spelen we ook in op de trend van lifelong learning. Financile onderbouwing In Rotterdam is de bibliotheek een gemeentelijke dienst. De relatie met de gemeente is hecht en direct. De bibliotheek is verantwoording schuldig aan het college. We vallen onder de afdeling Culturele Zaken. Elke euro die we uitgeven, moeten we kunnen verklaren. Dat lijkt misschien vervelend, maar het heeft zeker voordelen. Door die directe relatie met het gemeentebestuur kunnen we onze plannen en resultaten rechtstreeks toelichten. En als uit je presentatie op het stadhuis blijkt dat je veel leden en bezoekers hebt, slaat dat aan. Meijer benadrukt dat je als bibliotheek wel zelf iets moet ondernemen. Je kunt niet alleen je hand ophouden bij de gemeente. Je moet laten zien dat je zelf bijdraagt aan je financile speelruimte. Bibliotheken zijn vaak vanuit een jarenlange traditie gewend iets op een bepaalde manier te doen. Door je eigen werkwijze en organisatiestructuur kritisch te bekijken, kun je veel geld besparen. Dus kijk eens hoe zit het met automatisering en efficintie. Maar vraag je ook af: hoe effectief is onze werkwijze? Extra geldbronnen De bibliotheek Rotterdam zorgt dat ze zelf geld vrijmaakt voor investeringen. Die eigen investering beloont de gemeente vervolgens met extra bijdragen. Dat is een strategie die ons geen windeieren legt,zegt Meijer. Een goed onderbouwd plan dus, waarin de bibliotheek vooruit denkt. Dat geldt ook voor het bedrijfsplan van de bibliotheek, dat geheel uit de eigen koker komt. In dat plan doen wij voorstellen die de gemeente vervolgens grotendeels overneemt. Maar dat bedrijfsplan is dan ook een totaalverhaal. Vanwege het directe contact met de gemeente is de bibliotheek goed ingevoerd in het gemeentelijke netwerk. Via dat netwerk zijn soms weer extra geldbronnen aan te boren. Zo kan de bibliotheek Rotterdam straks drie nieuwe filialen openen. Een paar jaar geleden lieten wij weten dat we een betere filiaalspreiding wilden, vertelt Meijer. We hebben de gemeente letterlijk de witte vlekken op de kaart laten zien en een vestigingsplan gemaakt met een financieel plaatje. Dat plan was deel van een totaalvisie en dat sprak de gemeente aan. Bovendien hebben we de weg gevonden naar extra geldbronnen, zoals budgetten voor het grotestedenbeleid en potjes voor herstructurering en onderwijs. Geen pretpark Hoe de bibliotheek ook is veranderd de afgelopen jaren, Meijer blijft de klassieke uitleenfunctie belangrijk vinden. Ook voor de toekomst. Hoewel de informatiemaatschappij zich steeds verder ontwikkelt - kijk maar naar onze eigen bibliotheek - zal het boek altijd blijven bestaan. De ontwikkeling van die uitleenfunctie is misschien niet zo spectaculair, maar wel belangrijk. Wij proberen die functie verder uit te bouwen, bijvoorbeeld door de vindbaarheid te vergroten met de catalogus op internet. Daarnaast richten we ons op het sorteren en ontsluiten van informatie. Ondertussen doet de Rotterdamse bibliotheek er alles aan om attractief en verrassend te blijven. Maar we waken ervoor dat we geen pretpark worden. We gaan de zondagsopenstelling, die overigens al zon tien jaar bestaat, uitbreiden van zes naar negen maanden per jaar. Op n zondagmiddag komen er 2500 tot 3000 mensen, dus dat is zeker de moeite waard, ondanks de kosten. Er komen hele families op af; ze lezen, ze bezoeken ons theater, ze internetten en ten slotte gaan ze nog naar ons caf-restaurant. De directeur meldt niet zonder trots dat de klanttevredenheid, een van de kritische succesfactoren die elke twee jaar worden gemeten in Rotterdam, hoog is. De laatste keer scoorden we een 7,7 gemiddeld. Nu gaan we voor de 8! Ccile van der Tweel, beleidsadviseur Culturele Zaken Rotterdam Bibliotheek als deel van de gemeente Volgens mij is de bibliotheek als sinds ze bestaat een onderdeel van de gemeente Rotterdam. Het is geen stichting, maar een dienst die onderdeel is van de gemeentelijke organisatie. De betrokkenheid van het politieke bestuur is dan ook heel direct. Dat is belangrijk, omdat de bibliotheek daardoor veel aandacht krijgt. Het gemeentebestuur, vooral de commissie voor Kunstzaken en Mediabeleid, is heel positief over de bibliotheek. Ze worden op de hoogte gehouden, ze weten hoe de bibliotheek presteert. De bibliotheek is ook een waardevolle basisvoorziening voor de gemeente in het gemeentelijke onderwijs- en cultuurbeleid. Overigens levert de bibliotheek ook diensten aan het gemeentebestuur zelf. Zij beheert bijvoorbeeld de gemeentelijke presentatie op internet. In de kaders van het vastgestelde bedrijfsplan bepaalt de bibliotheek zelf haar inhoudelijke beleid. Wij kijken naar de aansluiting met het gemeentelijke beleid. Daarnaast toetsen wij het jaarplan en het jaarverslag. Er is regelmatig contact om op de hoogte te blijven, maar de bibliotheek is verantwoordelijk voor haar eigen bedrijfsvoering. Alleen bij grote processen, zoals nu de verbouwing van de centrale bibliotheek, zijn we nauw betrokken. Samen moeten wij die verbouwing rond krijgen. Dat ik het woord wij gebruik, is tekenend voor onze relatie: de bibliotheek is hier deel van de gemeente. VELSEN Bibliotheek: Velsen Directeur: Annemieke Schoen Aantal inwoners gemeente: 67.000 Aantal leden: 35 % van de inwoners Aantal vestigingen: 5 Visie: verbeelding, informatie en ontmoeting bieden Toekomst: de bibliotheek als dorpsplein-nieuwe-stijl Relatie met de gemeente: betrokken, met gezonde afstand door de instelling van een onafhankelijk bestuur. (commissie ex. art 82) Website: www.bibliotheekvelsen.nl Bibliotheek Velsen: Het idele zakelijk runnen Waar mensen elkaar ontmoeten, komt iets tot stand. Dat is het mooie van de bibliotheek, vindt directeur Annemieke Schoen van de bibliotheek Velsen. Wij kunnen het dorpsplein-nieuwe-stijl zijn. Een kwalitatief goede ontmoetingsruimte met alle mogelijke media. Al die verhalen over spin het web van de digitale maatschappij. Ik vind het eerlijk gezegd nogal abstract. Natuurlijk is internet belangrijk. Maar wij zijn op dat vlak eerder een soort eerstelijnsopvang. Als bibliotheek moet je toch vooral bijdragen aan de kwaliteit van de samenleving. Ze noemt als voorbeeld de politieke debatten die aan de vooravond van de lokale verkiezingen in de centrale vestiging in IJmuiden werden gevoerd. Voor deze en andere optredens is in het open, ruim opgezette gebouw een apart zaaltje gecreerd. Het ligt middenin de bibliotheekruimte, maar is wel af te sluiten. Door een podium te bieden voor die debatten, lever je een bijdrage aan de lokale discussie. Het politieke podium voor de verkiezingen lag gewoon hier. Niet omdat wij belang hadden bij de uitkomsten, maar omdat mensen hier samenkomen. Bestuur ertussen Verbeelding, informatie en ontmoeting. Daar draait het voor de bibliotheek om, volgens de directeur. Om te zorgen dat je die functie op niveau kunt uitoefenen, vindt zij niet alleen goede plek en een slimme inrichting belangrijk. Bijna even noodzakelijk is een goede structuur van de organisatie. Tussen de gemeente en de bibliotheek Velsen opereert daarom een onafhankelijk bestuur. Het prettige van deze constructie is dat de gemeente wel taken delegeert, maar nog wel alles van nabij volgt. Zij kunnen bij hun standpunt blijven: we vinden de bibliotheek belangrijk. Maar wij krijgen niet te maken met politici die roepen welke boeken je moet hebben. Alle beleidszaken - met uitzondering van de jaarrekening en de begroting - vallen onder het bestuur. Dat bestuur is mijn baas, aldus Schoen. Ik voer met de voorzitter functioneringsgesprekken. En voor wij een besluit nemen, peilen we bij hen of we op het goede spoor zitten. Bestuursleden doen het werk naast hun andere bezigheden of banen. Zij krijgen alleen presentatiegeld, maar toch is die functie zeer gewild. De achtergronden van de bestuursleden zijn zeer divers: van een personeelschef bij Hoogovens tot een 22-jarige websitebouwer. We willen mensen met allerlei capaciteiten, die ook feeling hebben met verschillende doelgroepen. Het bestuur heeft drie hoofdtaken: het heeft een klankbordfunctie, het toetst de kwaliteit van het management en het bekleedt een ambassadeursfunctie bij de lokale gemeenschap. Vergaderen doen ze zo min mogelijk: zes keer per jaar voor de formele besluiten. Verder zijn ze hier regelmatig aanwezig bij activiteiten, zodat we veel informeel contact hebben. Managementcontracten Met de gemeente is uiteraard ook contact. Met ambtenaren voert de bibliotheek overleg over zaken als projectsubsidies, achterstandsbeleid en het jeugdinformatiepunt. Daarnaast geeft de bibliotheek jaarlijks in de commissie welzijn aan wat de resultaten van dat jaar waren en wat de plannen zijn voor het komende jaar. Dan sluiten we managementcontracten af. Daarin leggen we vast wat we willen, hoeveel subsidie daarvoor nodig is en hoeveel eigen inkomsten en hoe we het denken te bereiken. Zo wordt voor de politiek inzichtelijk hoe de organisatie werkt en wat de gemeente voor haar geld krijgt. Het is ook leuk: een idele missie zakelijk runnen, aldus Schoen. Het wordt zeer gewaardeerd. Ook als je aangeeft waarom iets niet is gelukt. Door die helderheid geef je de gemeente waar voor haar geld. Het is een soort spel dat je met elkaar speelt, stelt de directeur. Als wij ons beleid maar zo duidelijk mogelijk presenteren, geeft de politiek ons het volste vertrouwen. Dat punt moet je als bibliotheek zien te bereiken. De pilot voor budgetfinanciering is een van de nieuwste ideen waarin de gemeente de bibliotheek steunt. In het budget is een onderverdeling gemaakt in benvloedbare en onbenvloedbare posten, om zo reserve te kweken. Als we voorheen als bibliotheek binnen het budget bleven, ging het resterende bedrag terug naar de gemeente. Het was immers hun geld. Nu gaat het - als het uit de benvloedbare posten komt - naar een reservepot. Daarvoor gaan we het personeelsbeleid innoveren: we willen de instroom en de doorstroom bevorderen, zodat mensen het werk kunnen doen waarvoor ze zijn aangenomen. Gitta Smit, beleidsambtenaar afdeling welzijn Velsen: Aan elkaar denken Wij geven de bibliotheek veel vrijheid. We stimuleren - net als bij andere gesubsidieerde instellingen - het ondernemerschap. Het goede daarvan is dat zij een sterkere partner worden. Ze zijn eerder geneigd nieuwe zaken op te pakken. Het gaat er vooral om dat je aan elkaar denkt. Als wij met onderwijsachterstandsbeleid bezig zijn, bedenken we meteen ook hoe de bibliotheek daarin een rol kan vervullen. Omgekeerd spelen zij regelmatig in op beleidsontwikkelingen bij ons. Je hoort nu overal wel over vernieuwing en iedereen vindt dat bibliotheken zich breder moeten manifesteren. Maar bij ons is dat echt al zichtbaar. Door functies te combineren, bereikt de bibliotheek ook nieuwe doelgroepen. Een goed voorbeeld daarvan is het theaterzaaltje: wij organiseren daar zelf vaak presentaties. Dan leg je meteen even de link met de bibliotheek. Als je praat over vernieuwingen, is zon goede voorziening voor de bibliotheek eigenlijk bijna een eerste vereiste. Als je geen geschikt gebouw hebt, kun je weinig kanten op. De nieuwe centrale heeft bij ons echt ruimte gegeven voor nieuwe initiatieven. Tips: * Maak zichtbaar in je activiteiten wat je als bibliotheek precies wilt. * Presenteer je bibliotheekbeleid enthousiast en helder. Geef inzicht in wat erbij komt kijken. Leg uit waarom bepaalde dingen niet lukken. Daarmee kweek je goodwill. * Zorg voor een goed gebouw met ruimte voor nieuwe initiatieven. Valkuil: * Verval niet in de rol van slachtoffer versus dader. Wijs niet naar elkaar als het niet goed gaat. Neem zelf je verantwoordelijkheid voor hoe je het wilt hebben. VLISSINGEN Bibliotheek: Vlissingen Directeur: Kees Hamann Aantal inwoners gemeente: 45.000 Aantal leden: 13.000 Aantal vestigingen: 3 Visie: schakel tussen burger en bestuur als voortdurende verschaffer van informatie Toekomst: laagdrempelige informatie voor iedereen Relatie met gemeente: gemeentelijke instelling, de directie valt rechtstreeks onder verantwoordelijkheid van de afdeling Welzijn, deze is onderdeel van de Directie Samenleving Website: www.spui.nl Bibliotheek Vlissingen Makelaar in informatie Er is iets fundamenteel mis in de communicatie tussen overheid en burgers. De overheid gaat op in besturen. Veel dossiers zijn eigenlijk te complex geworden. De ontwikkeling van een nieuwe stadswijk bijvoorbeeld; z ingewikkeld dat men de burgers er eigenlijk niet meer bij kan gebruiken. De bibliotheek zit daar middenin. Een bevlogen Kees Hamann, directeur van de gemeentelijke bibliotheek t Spui in Vlissingen, laat er geen misverstand over bestaan: De bibliotheek is onmisbaar als informatieverschaffer. Als schakel kunnen wij zorgen dat er voortdurend informatie wordt uitgewisseld. Zo kunnen we op veel vragen antwoord geven. Op allerlei manieren. Hamann vindt de bibliotheek zeker nu onmisbaar. De gemeenteraadsverkiezingen zijn desastreus verlopen, zegt hij. Iedereen loopt achter Pim Fortuyn aan. De opkomst beleefde opnieuw een diepterecord. Dat komt doordat mensen wel mondig zijn, maar slecht genformeerd. Wij willen dat ze betrokken blijven, zodat ze niet meer zo gemakkelijk vooroordelen koesteren. Rampenplan Kees Hamann vertelt hoe hij de functie van de bibliotheek ziet: Bij zon nieuwe wijk organiseert de gemeente pas een informatieavond als het bestemmingsplan al spijkerhard in elkaar zit. De bibliotheek kan al veel vroeger inspelen op de informatiebehoefte van de burgers. Wij kunnen laten zien hoe zon bestemmingsplan wordt gemaakt, de behoeften van de burgers inventariseren, het bestemmingsplan direct ter inzage leggen, op onze site links zetten naar vergelijkbare situaties. Zelf zie ik iedere dag in de krant weer dingen waarvan ik denk, daar moeten we als bibliotheek iets mee. Bijvoorbeeld dat geval van meningokokken bij een leerling van een van onze scholen. Dan wil ik dat we direct op onze site alle beschikbare informatie verzamelen, zodat iedereen snel antwoord heeft op ongeruste vragen. De direct betrokkenen worden namelijk keurig door de GGD op de hoogte gebracht, maar veel anderen blijven in het ongewisse. De splinternieuwe huisvesting van de bibliotheek in t Spui, midden in het centrum van de Zeeuwse havenstad, is ht voorbeeld van een levendig informatiecentrum met boekhandel, VVV, ANWB, uitwinkel, internetcaf en kopieerservice. Er zijn wel boeken, maar de nadruk ligt op het uitwisselen van informatie. Op allerlei manieren. Om de taak van informatiebemiddelaar goed te kunnen vervullen, is samenwerking met de gemeente broodnodig. Op alle fronten. Kees Hamann: Er is niets te bedenken in de gemeente waar wij geen informatie over hebben. Alles wat er in Vlissingen gebeurt - van geboorte tot dood - is van publiek belang. Wij zijn een gemeentelijke bibliotheek, dus we werken in alles samen met de gemeente. Dat is heel prettig. Ik heb drie keer per jaar overleg met de wethouder en ik spreek eens per twee weken mijn chef in het stadhuis. Zo vang je nog eens wat op. Laatst hoorde ik bijvoorbeeld dat er een nieuwe versie van het rampenplan zou komen. Ik heb direct gezegd: daarin willen wij als bibliotheek ook een rol krijgen, als informatieverstrekker voor iedereen die niet heel direct betrokken is bij een ramp. Daar is enthousiast op gereageerd en nu staan we erin. Jongeren De zeer hechte banden tussen de gemeente en de bibliotheek dateren uit het begin van de jaren negentig. Toen ontstond wederzijds het besef dat het werk van de bibliotheek meer moest inhouden dan het uitlenen van boeken. De bibliotheek moest een breder publiek bereiken met meerdere soorten informatie. Ze moest ook een vaste plek veroveren in de informatieve en educatieve sector. Daartoe moest de gemeente meer invloed krijgen op het beleid van de bibliotheek. Zo werd de particuliere bibliotheekstichting omgezet in een gemeentelijke dienst. In het verlengde van de brede informatiegedachte begon de bibliotheek in 1993 met het project Lenen Loont. Daarin stonden samenwerkingsverbanden centraal, om optimaal te kunnen voldoen aan de vraag van het publiek. De bibliotheek werd zo een semi-commercile verschaffer van allerlei informatieve diensten. Directeur Hamann: In 1993 hebben we onderzoek gedaan naar de informatiebehoefte onder de bevolking van Vlissingen. Daaruit bleek dat slechts eenderde van de ondervraagden behoefte had aan uitsluitend schriftelijke informatie. De helft wilde toen al liever mondelinge informatie van de bibliotheek. Wij zijn toen gaan nadenken over afnemend leesgedrag en hebben ons afgevraagd hoe we als bibliotheek nuttig konden blijven. De koerswijziging mondde uit in verschillende projecten. Zo heeft de bibliotheek een filiaal in een school voor voortgezet onderwijs. Daar komen wekelijks vierduizend jongeren werken aan scripties, spreekbeurten en dergelijke. Ook helpt de bibliotheek uitkeringsgerechtigden op allerlei manieren. Ze geeft bijvoorbeeld informatie over het verkrijgen van huursubsidie en over kwijtschelding van gemeentelijke belastingen. Er zijn foldertjes en avondprogrammas varirend van cursussen gezond koken voor de kleine portemonnee tot een vrekkenavond. Nog een wapenfeit: We hebben hier een paar maanden geleden een jongerenmanifestatie georganiseerd, vertelt Kees Hamann. De gemeente wilde een jeugdbeleid ontwikkelen, een rapport produceren en dan vragen wat de jongeren ervan vonden. Wij hebben gezegd: draai dat om. Vraag eerst aan de jongeren wat ze nodig hebben in Vlissingen en baseer daar je beleid op. We hebben hierover gepraat met tweehonderd kinderen tussen de 8 en 19 jaar. Van de drieduizend enqutes die we hadden verspreid, hebben we er maar liefst 2300 teruggekregen. En de reactie van de gemeente? Hamann: De wethouder was laaiend enthousiast. Dit was de taal van de bevolking. Jongeren voelen zich wel degelijk betrokken bij wat er in Vlissingen gebeurt. Sommigen zijn apetrots, anderen loeikwaad, maar betrokken zijn ze allemaal. Als je zon inspraakronde maar op de goede manier aanpakt. Resultaat De klassieke kerntaken blijft de bibliotheek overigens gewoon op de oude voet voortzetten. Daar gaat ook nog altijd het meeste geld en personeel naartoe. Maar met de nieuwe rol van de bibliotheek is er een belangrijke kerntaak bijgekomen: onderzoek naar informatiebehoeften. Hamann: Daar wordt bij veel bibliotheken helaas nog maar weinig tijd en geld aan besteed. Wij begonnen in 1993 met n onderzoeker, nu hebben we vier marketeers/onderzoekers in dienst. Omdat we deze taken zo hebben uitgebouwd, hebben we nu ook tachtig procent meer subsidie dan tien jaar geleden. Dat geld is bestemd voor ons werk in de scholen, ons filiaal van de GGD hier, ons onderzoek voor de gemeente en ons werk voor ouderen. Zowel bibliotheek als gemeente hebben baat bij de intensieve samenwerking, denkt Hamann: De gemeente is voor ons belangrijk met haar infrastructuur van contacten en als subsidieverschaffer. Wij bieden allerlei activiteiten die meerwaarde geven aan wat de gemeente doet. Het resultaat mag er zijn. De bibliotheek kreeg in twee jaar veertienhonderd nieuwe leden. Maar in de nieuwe visie is het belangrijkste resultaat - betere en snellere informatieverschaffing - niet te meten. Hamann: Die informatie geven wij aan iedereen, lid of niet. Daarom ontwikkelen we nieuwe manieren om onze resultaten te kunnen verantwoorden aan de gemeentelijke opdrachtgever. Die bestaan uit transparante financile verslagen en uitgebreide en inhoudelijke statistieken. Eigenlijk zou Hamann best de naam van de bibliotheek willen veranderen. Wij noemen ons nu t Spui. Dat is een symbool voor het reguleren van de informatielawine. Dat doen we samen met partners die communicatie verzorgen zoals de VVV en de ANWB. Tientallen namen zijn de revue gepasseerd: vraagzaak, weetwinkel ze vielen allemaal af. Maar er bestaat toch ook geen mooier woord dan bibliotheek. En we moeten de oude klandizie niet al te zeer van ons vervreemden. De gemeente Voor de gemeente Vlissingen was het de laatste jaren even wennen. De traditionele bibliotheek maakte zich in vrij korte tijd op een totaal andere manier dienstbaar aan de bevolking. Ze investeerde bijvoorbeeld veel intensiever in informatie- en communicatietechnologie. En terwijl op het stadhuis computers nog vooral dienstdoen als tekstverwerker, wist de bibliotheek ze om te bouwen tot informatiebron. In 2001 is ook in de gemeenteraad een intensieve discussie gevoerd over de feitelijke taken van de bibliotheek. Sindsdien benut de gemeente de taakverbreding van de bibliotheek steeds beter. Zo is onlangs voorgesteld de kennis van de bibliotheek op het terrein van digitale informatie te gebruiken bij de ontwikkeling van de digitale stad. De afdeling Communicatie en bibliotheek gaan nu samen bouwen aan www.vlissingen.nl. De bibliotheek zorgt daarbij voor een digitaal publiek plein, waar alle verenigingen en non-profitorganisaties gemakkelijk te vinden zijn. De gemeente steunt ook het feit dat de bibliotheek pilot is in het traject van De G!DS. Dat is een digitale sociaal-maatschappelijke kaart met lokale adressen en activiteiten, in het kader van het NBLC-traject voor Bibliotheek.nl. Tips: * Vraag je als gemeente af wat je met je beleid wilt bereiken en welke rol de bibliotheek daarin kan vervullen. * Maak als bibliotheek concreet duidelijk welke nuttige functie jij in het gemeentebeleid kunt vervullen. Valkuilen: * Laat je niet afschrikken door iedereen die roept dat je je bij het uitlenen van boeken moet houden. ZWARTSLUIS Bibliotheek: Zwartsluis Directeur: Corrie Folkersma (hier: hoofdbibliothecaris) Aantal inwoners gemeente: 4400 Aantal leden: 1400 Aantal vestigingen: 1 van de 3 vestigingen van gemeente Zwarte Waterland Contactpersoon gemeente: Wim Waanders, hoofd Sector Samenleving Visie: draagvlak onder de bevolking verder vergroten Toekomst: bibliotheek als knooppunt wonen, zorg, welzijn en cultuur Relatie met de gemeente: hecht, maar op afstand; gedeelde visie op gemeenschapsfunctie bibliotheek Website: www.bibliotheek.nl/zwartsluis/ Bibliotheek Zwartsluis Spil in de gemeenschap Bibliotheekvernieuwing wordt nogal eens gezien als de bibliotheek symbolisch naar de burger toebrengen. De bibliotheek en de gemeente Zwartsluis doen dit echter al letterlijk. Sluziger Kulturhus (ofwel, cultuurhuis van Zwartsluis) waar de bibliotheek deel van uitmaakt, beslaat ongeveer een halve straat, vertelt Corrie Folkersma, hoofdbibliothecaris van de drie bibliotheken in de Overijsselse gemeente Zwarte Waterland, waaronder die van Zwartsluis. Het idee is wonen, zorg en welzijn te combineren. Het complex is aan het zorgcentrum voor ouderen gebouwd. Behalve de bibliotheek zitten er onder andere de kinderopvang, de lokale omroep en een instelling voor geestelijk gehandicapten. Het idee voor die bundeling ontstond ongeveer tien jaar geleden. De directeur van de Overijsselse Bibliotheekdienst, een provinciale organisatie van verschillende bibliotheken, maakte een reis naar Zweden. Hij zag daar een soortgelijke constructie van verschillende organisaties en instellingen. Ze waren in n complex gehuisvest en stonden onder n management. Terug in Nederland maakte de directeur voor de provincie een enthousiaste notitie over deze aanpak. Toen ik die las, dacht ik meteen: dat is het, herinnert Corrie Folkersma zich. Ook de provincie was enthousiast en dus startte ze in 1994 met het plan voor het eerste Kulturhus in Zwartsluis. In november 2000 ging het officieel open. Kulturhus De opzet van het Kulturhus en de rol van de bibliotheek en Folkersma, zijn illustratief voor de hechte band tussen het beleid van de bibliotheek en dat van de gemeente. Beide draaien om de begrippen leefbaarheid en voorzieningen. In onze kern staat leefbaarheid voorop, zegt Wim Waanders, hoofd van de sector Samenleving van de gemeente. Daarbij gaat het voor een belangrijk deel om de voorzieningen die je op het platteland wilt behouden. De bibliotheek heeft een spilfunctie. Iedereen weet haar te vinden en de meerderheid van de mensen is lid. Bovendien is aan onze bibliotheek een cultuurstichting verbonden. Folkersma huldigt de visie van bibliotheek als onverbrekelijk deel van de gemeenschap al jaren. Wij zijn al tien jaar bezig met vernieuwing. We zijn erg naar buiten gericht. Als bibliotheek in een kleine gemeente ben je vaak de hoogst gesubsidieerde instelling. Dan vind ik dat je heel erg je best moet doen een bijdrage te leveren aan de gemeenschap. Sluziger Kulturhus kwam tot stand onder leiding van een stuurgroep waarvan de wethouder welzijn, onderwijs en sociale zaken voorzitter was. Eens per jaar heeft de bibliotheekdirectie officieel contact met de wethouder en zijn ambtenaren. Dat is gewoonlijk rond de indiening van de begroting. Corrie Folkersma en Wim Waanders geven echter de voorkeur aan frequent informeel contact. Waanders: Ik denk dat wij goed met elkaar kunnen opschieten en dan werkt informeel contact gewoon gemakkelijker. Folkersma vertelt dat er soms wekelijks contact is en wijst voor het succes van het Kulturhus naar de gemeente. De gemeente is een geweldige trekker geweest van het Kulturhus. Ze heeft alle middelen ter beschikking gesteld. Maar Waanders acht de rol van Folkersma ook niet onbelangrijk: We boffen met zon creatieve hoofdbibliothecaris, zegt hij enthousiast. Nodige afstand Het Kulturhus lijkt inderdaad te beantwoorden aan het ideaal om mensen bij elkaar en bij de bibliotheek te brengen. Er zijn geen deuren en gangen tussen de verschillende instellingen, vertelt Corrie Folkersma. Als ouders hun kinderen afleveren of ophalen bij de kinderopvang, moeten ze door de bibliotheek. Vaak lezen ze dan nog snel even de Margriet door. En ouderen kunnen hier gemakkelijk komen, ook met een rollator. Ze lezen wat, of ze drinken een kop chocola uit de geweldige machine die we hier hebben. Maar ook mensen die bij de lokale radio moeten zijn voor een interview, gaan even aan de leestafel zitten. Alle ruimtes van het Kulturhus worden dus echt door de verschillende instellingen gebruikt. Folkersma: Het zorgcentrum heeft een grote zaal, waar de ouderen koffiedrinken. Als wij daar een voorstelling hebben, kunnen de bewoners meekijken of deze volgen op hun kamer via het interne videocircuit. Ondanks de hechte samenwerking vindt Wim Waanders dat de gemeente de nodige afstand moet bewaren tot de bibliotheekdirectie. Wij hebben tenslotte gewoon een subsidierelatie met de bibliotheek, zegt hij nuchter. Folkersma wijst erop dat de bibliotheek de vrijheid om zelfstandig te handelen moet verdienen. Je moet niet alleen maar zeuren om subsidie, maar ook laten zien wat je doet, zegt zij. We hadden laatst schrijver Tim Krabb op bezoek. Toen ben ik s ochtends even naar het gemeentehuis gelopen en heb ik de bode gevraagd wat uitnodigingen op het koffieblad voor het college te leggen. Dat was een groot succes. Iedereen kwam en vond het leuk erbij te zijn. Tips: * Licht gemeentebestuurders in over interessante activiteiten in de bibliotheek. * Bundel huisvesting van gemeentelijke instellingen en zorg voor kruisbestuiving. Valkuilen: * Als je afspraken niet duidelijk op papier zet, kunnen misverstanden ontstaan. * Wanneer je je positie als bibliotheek of gemeente onvoldoende bewaakt, kan ongewenste inmenging ontstaan. e \c%A&V&S'T''FFFFLLL5N7NmNRRUU"Z4ZGbMbNcXcd/eReSekkkFmGmYmrmr*r^x}x}}ևqzCLM.0Nmͥӥ'ϧWYխ ',?_5OJQJ\55B*\ph6B*]ph B*ph6OJQJ]5\6]R \]deyN #$]! " 2  # p@ P K[\c./9"$%%%%  p@ P  # p@ P %% &A&V&&&&,'S'T'g'''1*!-"-/-.222u588 # p@ P  # p@ P 88O<P<c<$ACCCCCC DEDDDDNEEbFFFFFFGgIL # p@ P LLLLLLLMDM}MMN6N7NMNnNoNPRRRUUUX!Z"Z & p@ P !d"Z4Z \[_FbGbMbbbcMcNcXccxdddd/eReSe$gWikk & p@ P !dkkk"k;k\kkkkml%mFmGmYmrmsmrrr*r]x^x}x{} & p@ P !d  p@ P !d}}}‡ևׇBnoqzABCLMx & p@ P !dǏ܏Kwސ/0Nmnה)Ԙ~ݢ̥  p@ P  d1$7$8$H$̥ͥӥ.'jħŧΧϧ &>S˨XYn. A4x  L|4d 8"|$&(d]^  p@ P nst35Hɳʳ޺ߺ  'u. A4x  L|4d 8"|$&(d]^*Y-.'(3  p@ P . A4x  L|4d 8"|$&(d]^334H?_`./5-.8 & p@ P !d  p@ P _-.89Ph%&CP3DH`{AOk+,34IZM  %M5]7^77JJ+K6KK5aJ5\ 6B*ph 5B*ph5B*\ph6]6B*]ph B*ph989Ph6BCP ) p@ P !"d] & p@ P !d] & p@ P !dPGH`z{@nQ & p@ P !d] ) p@ P !p#d] & p@ P !d] & p@ P !d & p@ P !d] & p@ P !+d]+ @AOijk+,3}{ 5$7$8$9DH$ & p@ P !+d]+ & p@ P !d] ) p@ P !"+d]+ & p@ P !d34Hd'%HIZ. A4x  L|4d 8"|$&(d]^ & p@ P !d]qLM   4  &. A4x  L|4d 8"|$&(d]^(=Sc|!A"'  p@ P '''|+-/.///;/=/0333c4444@5A5L5M5f55556Y66  p@ P 6657]7^7u777D:== =x?@9D:DIDGJJJJ*K+K6KKKK  p@ P  1h. A!"#$% i>@> StandaardCJ_HaJmHsHtHr`r Kop 1G$ & p@ P !d5$7$8$9D@&H$ B*aJphP`P Kop 2.$ # p@ P @&5\d`d Kop 37$ & p@ P !d@&5B*\ph` Kop 4b$ A4x  L|4d 8"|$&(d@&]^5\l`l Kop 5?$ & p@ P !d@&]5B*\ph` Kop 6b$ A4x  L|4d 8"|$&(d@&]^5B*\phDA@D Standaardalinea-lettertype\o\ Word222Nulld1$7$8$H$ CJOJQJ_HaJmHsHtHB` Platte tekstI & p@ P !d5$7$8$9DH$] B*aJphP` Platte tekst 2T A4x  L|4d 8"|$&(d]6Q`"6 Platte tekst 35\G |!"&!"&!"&!"&!"&!"&!"&!"&! "&! "&! "&! "&! "& "& "& "& "& "& "& "& "& "& "& "& "& "& %34@fKYifr1ތ6nd .r&19@GLc Z 6 p = ^!  I \]deyN #$]!"2 [\c./9 !!!!! "A"V"""",#S#T#g###1&!)")/)*...u1444O8P8c8$=?????? @E@@@@NAAbBBBBBBCgEHHHHHHHIDI}IIJ6J7JMJnJoJLNNNQQQT!V"V4V X[[F^G^M^^^_M_N_X__x````/aRaSa$cWegggg"g;g\ggggmh%iFiGiYirisinnn*n]t^t}twyyy|~ƒփ׃BnoqzABCLMxNj܋Kwތ/0Nmnא)Ԕ~ݞ̡͡ӡ.'jģţΣϣ &>SˤXYnst35Hɯʯ޶߶  'u*ƾ߾Y-.'(334H?_`./5-.89Ph6BCPGH`z{@AOijk+,34Hd'%HIZqLM4    &        ( = S         c|!A###|'-+.+/+;+=+,///c0000@1A1L1M1f11112Y22253]3^3u333D699 9x;<9@:@I@CFFFF*G+G6GGGG00000]0]0]0]0]0]0]0]0]0]0]0]0]00 0 0 0 00"0"0"0"00 0 0 00000000000/0/0/00000000!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!0!00")0")0")00.0.0.0040400P80P80P80P800?0?0?0?0?0?00@0@0@0@0@0@00B0B0B0B0B*0B0H 00H0H0H0H0H0H0H0H0H0H0H0H0H0H0H*0H0N0N*0H0Q0Q0Q*0H0"V0"V0"V0"V0"V0"V0"V0"V0"V0"V*0H0N_0N_0N_0N_0N_0N_*0H0/a0/a0/a0/a0/a*0H0g0g0g0g0g0g0g0g0g0g0g0g*0H0Yi0Yi0Yi0Yi*0H0n0n*0H0^t0^t0^t*0H0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y0y*0H0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0C0H000000H000000000000000H0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ0ţ:0ţ0t0t:0ţ050505:0ţ0ʯ0ʯ:0ţ0߶0߶0߶0߶0߶0߶0߶:0ţ0000H000000000000000000H0(0(0(0H040404040404040404040404040404040400*000 00000000000000*0000*000*0000*00000 0000000J0000000000000000000X00000X0000000000000000000000000000000000000000000000000000000000@0@0@0@0@00000000000000000000000000000000000000_K%8L"Zk}̥n38P@3'6KK *5zo { 1 ; z  INtz DN # !!!!z""`#f###@&F&&& ))'*-***11I3^3l3v333444444e5k5668899::F;R;;;====Q>a>BBBBBCCCYD_DDDDDDDEEEEE!EREXEEEEEGGQHTHHHHHdIwIIIK#KKKcLfLgLnLLLMMNNOOhO|O.R;R^RcRSSTT}UU VV7VBVlWsW~YYYYl[{[\(\\\\\o^^``aaObSbbbbb ccddeefg-g0g1g:g}iiiiMnPnQnZnooopJqMqVq_q[sdsvvzzzz{*{\d:CÇއō΍ڝ q'ة#ɵе6߶BI3;:=3;<Dz&0AGS\&gp BIMR{      '-eoci@MEK~  !!u"{"# #$$Q%[%&&K(Q(k)q)N+X+#,.,g.j.k.u.v.x.8/=/////11@4H4I4R444N8T8889 9$:':x;;<<<<>>?? AAGGG_/6,,-89CPH`{AOijk*34IZM      !##.+.+/+;+/L1M1]3^33339 9:@I@FFFFFF6G7GGGGG..((44=>?@]^//56,,-8CCHH{{AAijkl*344IIMM    ##.+.+/+;+/K1L1L13399:@:@FFFFFF6G7GGGGGNBLC0340VC:\Documents and Settings\Hottenhuis\Bureaublad\verkiezingeninterviews\NBLC-nieuws.docNBLC0340kC:\Documents and Settings\Hottenhuis\Application Data\Microsoft\Word\AutoHerstel-versie van NBLC-nieuws.asdNBLC0340kC:\Documents and Settings\Hottenhuis\Application Data\Microsoft\Word\AutoHerstel-versie van NBLC-nieuws.asd  lv8 ;PZh^`OJPJQJ^Jo(- ^`OJQJo(o pp^p`OJQJo( @ @ ^@ `OJQJo( ^`OJQJo(o ^`OJQJo( ^`OJQJo( ^`OJQJo(o PP^P`OJQJo(^`OJPJQJ^Jo( ^`OJQJo(o pp^p`OJQJo( @ @ ^@ `OJQJo( ^`OJQJo(o ^`OJQJo( ^`OJQJo( ^`OJQJo(o PP^P`OJQJo(^`OJPJQJ^Jo(- ^`OJQJo(o pp^p`OJQJo( @ @ ^@ `OJQJo( ^`OJQJo(o ^`OJQJo( ^`OJQJo( ^`OJQJo(o PP^P`OJQJo(  ;PZv8*YJɺ!gLΣ-4 L1GG@GGtGGG@UnknownGz Times New Roman5Symbol3& z Arial?5 z Courier New;Wingdings"qZd[d/C#0dME2Q [introkader]NBLC0340NBLC0340Oh+'0x  4 @ LX`hp [introkader]oint NBLC0340er]BLCBLCNormal0 NBLC0340er]4LCMicrosoft Word 9.0@xA@2>@мA/՜.+,0 hp  NBLCaCM  [introkader] Titel  !"#$%&'()*+,-./0123456789:;<=>?@ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ[\]^_`abcdefghijklmnopqrstuvwxyz{|}~Root Entry F A1TableXOWordDocument"|SummaryInformation(DocumentSummaryInformation8CompObjjObjectPool A A  FMicrosoft Word-document MSWordDocWord.Document.89q